Zapach z ucha, ciemna lub ropna wydzielina i wyraźna bolesność nie są sygnałem, że psu „nazbierało się trochę woskowiny”. To typowy obraz stanu zapalnego przewodu słuchowego, który może mieć różne przyczyny: od ciała obcego lub świerzbowca, przez namnażanie drożdżaków i bakterii, po alergię albo chorobę ucha środkowego. Samo trzepanie głową również ma znaczenie. Powtarzane gwałtownie może doprowadzić do pękania drobnych naczyń w małżowinie i powstania krwiaka ucha, wymagającego osobnego leczenia.
Najważniejsza decyzja brzmi więc nie: „czym wyczyścić ucho?”, ale: czy można bezpiecznie czekać na zwykłą wizytę, czy pies wymaga pilnego badania. Domowe płukanie bolesnego ucha, zwłaszcza bez oceny błony bębenkowej, potrafi pogorszyć sytuację i utrudnić późniejszą diagnostykę.
Jakie objawy świadczą o problemie?
Pojedyncze potrząśnięcie głową po kąpieli albo spacerze nie musi oznaczać choroby. Problem zaczyna się wtedy, gdy zachowanie się powtarza, pies drapie jedno lub oba uszy, ociera głowę o dywan albo nie pozwala dotknąć okolicy małżowiny. Typowe objawy zapalenia ucha zewnętrznego obejmują świąd, ból, zaczerwienienie, obrzęk, nieprzyjemny zapach oraz zwiększoną ilość wydzieliny.
Najwięcej informacji daje zestaw objawów, nie sam kolor wydzieliny:
- Brązowa, tłusta lub woskowata wydzielina i słodkawy, ciężki zapach często towarzyszą nadmiernemu namnażaniu drożdżaków Malassezia. Sam wygląd nie wystarcza jednak do rozpoznania — podobne ucho może wyglądać inaczej po wcześniejszym czyszczeniu.
- Żółta, zielonkawa albo ropna wydzielina, intensywny zapach i znaczna bolesność zwiększają podejrzenie zakażenia bakteryjnego.
- Sucha, ciemnobrązowa wydzielina przypominająca fusy z kawy może wskazywać na świerzbowca usznego, szczególnie u szczeniąt, młodych psów i zwierząt mających kontakt z kotami. Pasożyt występuje w całej Europie, ale nie jest najczęstszą przyczyną każdego ciemnego osadu.
- Nagłe, gwałtowne trzepanie jedną stroną głowy po spacerze może oznaczać źdźbło trawy, kłos albo inne ciało obce. Takiego ucha nie należy płukać — płyn może przesunąć materiał głębiej.
- Krew, otarcia i strupy często są skutkiem intensywnego drapania, ale mogą też towarzyszyć owrzodzeniu przewodu słuchowego, polipowi lub zmianie guzowatej.
- Nawracające zapalenia obu uszu są częstym sygnałem problemu podstawowego, między innymi alergii środowiskowej lub pokarmowej. Leczenie kolejnych zakażeń bez szukania przyczyny zwykle daje tylko krótką poprawę.
Pilnej wizyty — najlepiej tego samego dnia — wymaga pies, u którego pojawiają się:
- przechylenie głowy na jedną stronę;
- chwiejny chód, przewracanie się lub chodzenie po okręgu;
- szybkie, mimowolne ruchy gałek ocznych;
- opadnięcie wargi albo powieki po jednej stronie;
- wymioty połączone z zaburzeniami równowagi;
- bardzo silny ból, skowyt przy zbliżaniu ręki do ucha;
- nagła utrata słuchu;
- miękki, wypełniony płynem obrzęk małżowiny.
Objawy neurologiczne mogą oznaczać zajęcie ucha środkowego lub wewnętrznego. W takich przypadkach sama maść do przewodu słuchowego nie rozwiązuje problemu, a pełna diagnostyka może wymagać badań obrazowych, przede wszystkim tomografii komputerowej lub rezonansu magnetycznego.
Do czasu wizyty trzeba ograniczyć drapanie. Gdy pies rani skórę pazurami, pomocny jest dobrze dopasowany kołnierz ochronny. Nie należy natomiast ciasno bandażować uszu ani przyklejać ich do głowy — zatrzymana wilgoć i brak wentylacji pogarszają warunki w przewodzie słuchowym.
Czego nie wkładać do ucha?
Najczęstszy błąd to próba „dokładnego wyczyszczenia” ucha przed badaniem. Opiekun usuwa wtedy materiał potrzebny do cytologii, a zastosowany preparat zmienia liczbę drobnoustrojów. Lekarz widzi ucho częściowo oczyszczone, ale nadal chore, i ma mniej danych do wyboru leczenia.
Do chorego lub bolesnego ucha nie należy samodzielnie wprowadzać:
- patyczków kosmetycznych — przesuwają wydzielinę w głąb przewodu i mogą uszkodzić obrzękniętą skórę;
- pęsety, szczypczyków ani palców owiniętych gazą — ciało obce może zostać wepchnięte za zagięcie kanału słuchowego;
- wody utlenionej, spirytusu i preparatów na bazie alkoholu — drażnią uszkodzony nabłonek i wywołują silne pieczenie;
- octu, sody oczyszczonej, olejków eterycznych, naparów ziołowych i domowych mieszanek;
- oliwy, oleju kokosowego lub parafiny „na świerzbowca”;
- kropli przeznaczonych dla ludzi;
- antybiotyku albo maści pozostałej po wcześniejszym leczeniu;
- preparatu przepisanego innemu zwierzęciu.
Szczególnie ryzykowne jest użycie przypadkowych kropli, gdy nie wiadomo, czy błona bębenkowa jest cała. Niektóre substancje mogą być ototoksyczne po przedostaniu się do ucha środkowego, czyli uszkadzać struktury odpowiedzialne za słuch i równowagę. Ocena błony bębenkowej wymaga otoskopu, a przy silnym bólu, zwężeniu przewodu lub dużej ilości wydzieliny niekiedy także sedacji.
Bezpieczne postępowanie przed wizytą jest skromne:
- Nie płucz przewodu słuchowego.
- Nie usuwaj wydzieliny znajdującej się głęboko.
- Możesz delikatnie przetrzeć wyłącznie zewnętrzną część małżowiny jałowym gazikiem zwilżonym solą fizjologiczną.
- Zrób zdjęcie wydzieliny przed przetarciem — jej ilość i wygląd mogą pomóc lekarzowi.
- Zapisz, od kiedy pies trzepie głową, czy problem dotyczy jednego ucha i czy zaczął się po kąpieli, pływaniu, strzyżeniu albo spacerze w wysokiej trawie.
- Nie karm psa bezpośrednio przed pilną wizytą, jeśli istnieje prawdopodobieństwo sedacji. Dokładne zasady trzeba jednak potwierdzić telefonicznie w lecznicy, zwłaszcza u szczeniąt, psów z cukrzycą i zwierząt przyjmujących leki.
Wyjątkiem jest sytuacja, w której lekarz wcześniej zbadał psa, ocenił błonę bębenkową i zalecił konkretny płyn wraz z częstotliwością stosowania. Wtedy należy trzymać się tej instrukcji, a nie zastępować preparatu podobnym produktem z zoologicznej półki. Różnice w składzie mają znaczenie: część płynów rozpuszcza woskowinę, inne ograniczają wilgoć, a jeszcze inne nie powinny być używane w mocno podrażnionym uchu.
Jak lekarz ustala przyczynę?
Dobra diagnostyka ucha nie kończy się na zajrzeniu do środka i wyborze kropli. Standardowe postępowanie obejmuje wywiad, badanie kliniczne, otoskopię i cytologię wydzieliny. Leczenie dobiera się do wyniku, ponieważ podobnie wyglądające uszy mogą wymagać zupełnie innych preparatów.
Najpierw lekarz pyta o początek objawów, wcześniejsze epizody, stosowane krople, kąpiele, pływanie, alergie, świąd łap i skóry oraz kontakt z innymi zwierzętami. Informacja, że zapalenie wraca co kilka tygodni albo pojawia się równocześnie z lizaniem łap, przesuwa uwagę z samego zakażenia na chorobę podstawową.
Następnie oceniane są obie małżowiny. Nawet gdy pies drapie tylko jedno ucho, drugie również wymaga sprawdzenia. Lekarz zwraca uwagę na:
- zaczerwienienie i obrzęk;
- zwężenie przewodu;
- ilość, kolor i zapach wydzieliny;
- nadżerki oraz owrzodzenia;
- pogrubienie skóry w przewlekłym zapaleniu;
- symetrię pyska i reakcje neurologiczne;
- bolesność przy otwieraniu jamy ustnej, która może towarzyszyć problemom ucha środkowego.
Podczas otoskopii oceniany jest pionowy i poziomy odcinek przewodu słuchowego, obecność ciała obcego, pasożytów, zmian rozrostowych oraz — jeśli jest widoczna — błona bębenkowa. Świerzbowce mogą być widoczne jako drobne, ruchliwe, jasne punkty. Gdy przewód jest mocno obrzęknięty albo pies reaguje agresją z bólu, forsowanie badania na siłę nie ma sensu. Sedacja pozwala obejrzeć ucho dokładniej i bez dodatkowego urazu.
Najbardziej praktycznym badaniem przy zapaleniu ucha jest cytologia. Materiał pobiera się z przewodu wymazówką, przenosi na szkiełko, barwi i ogląda pod mikroskopem. Badanie pokazuje między innymi:
- liczbę drożdżaków;
- obecność bakterii kulistych lub pałeczkowatych;
- komórki zapalne;
- niekiedy pasożyty.
Cytologia jest potrzebna także podczas kontroli. Ucho może pachnieć lepiej i wyglądać czyściej, choć pod mikroskopem nadal widać nadmierną liczbę drobnoustrojów. Zbyt wczesne odstawienie leczenia sprzyja szybkiemu nawrotowi. Cytologia uchodzi za najbardziej informacyjne podstawowe badanie w doborze terapii zapalenia ucha.
Posiew bakteriologiczny z antybiogramem nie jest automatycznie potrzebny przy każdym zaczerwienionym uchu. Rozważa się go między innymi przy bakteriach pałeczkowatych w cytologii, braku odpowiedzi na prawidłowe leczenie, częstych nawrotach, podejrzeniu oporności lub zapaleniu ucha środkowego. Sam wynik posiewu bez cytologii i badania ucha bywa mylący — wykrycie bakterii nie przesądza jeszcze, że to one są główną przyczyną problemu.
Gdy lekarz podejrzewa zapalenie ucha środkowego, przewlekłe zmiany mineralizacyjne, polip, guz albo ciało obce ukryte głęboko w kanale, może zalecić wideootoskopię, płukanie w znieczuleniu, tomografię komputerową lub rezonans magnetyczny. Minusem jest konieczność sedacji lub znieczulenia i wyższy koszt, ale w przewlekłych przypadkach wielokrotne zmienianie kropli bez sprawdzenia ucha środkowego zwykle okazuje się droższe i mniej skuteczne.
Leczenie powinno objąć trzy poziomy: usunięcie aktualnego zakażenia lub pasożyta, opanowanie bólu i zapalenia oraz znalezienie czynnika, przez który choroba wraca. Pominięcie ostatniego punktu jest najczęstszym powodem, dla którego pies otrzymuje kolejne opakowania kropli, a problem powraca po kilku tygodniach.
Najczęstsze pytania
Czy z zapaleniem ucha można poczekać kilka dni?
Przy lekkim świądzie bez bólu, obrzęku i objawów neurologicznych wizytę można zwykle zaplanować w najbliższym dostępnym terminie. Silny ból, ropna lub krwista wydzielina, obrzęk małżowiny, przechylenie głowy albo problemy z równowagą wymagają pilnej oceny.
Czy brzydki zapach zawsze oznacza bakterie?
Nie. Intensywny zapach może towarzyszyć bakteriom, drożdżakom albo zakażeniu mieszanemu. Rozstrzyga cytologia, a nie sam zapach.
Czy przed wizytą trzeba wyczyścić psu uszy?
Nie. Najlepiej pozostawić przewód słuchowy bez czyszczenia i kropli, aby lekarz mógł pobrać reprezentatywny materiał. Można usunąć tylko wydzielinę znajdującą się na zewnętrznej powierzchni małżowiny.
Czy czarna wydzielina oznacza świerzbowca?
Nie zawsze. Świerzbowiec daje często osad przypominający fusy z kawy, ale podobnie może wyglądać zaschnięta woskowina albo wydzielina przy zapaleniu drożdżakowym. Potwierdzenie wymaga badania otoskopowego lub mikroskopowego.
Czy można użyć kropli, które zostały po poprzednim zapaleniu?
Nie bez konsultacji. Przyczyna obecnego epizodu może być inna, lek może być przeterminowany, a aplikator zanieczyszczony. Niektórych preparatów nie wolno stosować przy uszkodzonej błonie bębenkowej.
Dlaczego zapalenie ciągle wraca?
Najczęstszy problem to leczenie zakażenia wtórnego bez rozpoznania czynnika podstawowego, na przykład alergii, zwężenia przewodu, zaburzeń rogowacenia, ciała obcego lub choroby ucha środkowego. Powtarzające się epizody wymagają szerszej diagnostyki, nie tylko kolejnej zmiany kropli.
Od czego zacząć?
Nie wkładać niczego do przewodu słuchowego, zabezpieczyć psa przed rozdrapywaniem i umówić badanie z otoskopią oraz cytologią. Jeżeli pies traci równowagę, przechyla głowę, ma silny ból albo szybko rosnący obrzęk małżowiny, nie należy czekać na planową wizytę.
